آرایه تضمین چیست
آرایه تضمین چیست؟ آرایه تضمین یکی از آرایههای ادبی معنوی در ادبیات فارسی است که شاعر یا نویسنده بخشی از آیه، حدیث، بیت یا سخن مشهور دیگری را عیناً در کلام خود میآورد. این کار برای افزایش اعتبار سخن، ایجاد ایجاز و زیباییبخشی انجام میشود. در این مقاله از به بررسی تعریف، انواع و مثالهای این آرایه میپردازیم. تضمین با تلمیح متفاوت است زیرا در تضمین کلام عیناً نقل میشود.
آرایه تضمین با مثال
در ادبیات فارسی، آرایههای ادبی ابزارهایی هستند که شاعران و نویسندگان برای زیباییبخشی به کلام خود از آنها استفاده میکنند. یکی از این آرایهها، "تضمین" است که نقش مهمی در غنیسازی متن ادبی ایفا میکند. تضمین نه تنها به نویسنده کمک میکند تا از اعتبار منابع معتبر بهره ببرد، بلکه باعث ایجاز و تنوع در بیان میشود. در این مقاله، به طور کامل و جامع به بررسی مفهوم آرایه تضمین میپردازیم، انواع آن را توصیف میکنیم، مثالهایی میآوریم و تفاوت آن با آرایههای مشابه مانند تلمیح را روشن میسازیم. این بررسی بر اساس منابع معتبر ادبی تهیه شده است تا درک جامعی از این آرایه ارائه دهد.
آرایه تضمین در لغت به معنای ضمانت کردن، متعهد شدن یا گنجاندن چیزی در جایی است. در اصطلاح ادبی (علم بدیع)، تضمین عبارت است از آوردن عیناً کل یا بخشی از یک آیه قرآن، حدیث، شعر شاعر دیگر، ضربالمثل یا سخن مشهور در میان شعر یا نثر خود. هدف از این کار، افزایش اعتبار سخن، اثبات ادعا، ایجاد ایجاز و زیباییبخشی به متن است. شاعر یا نویسنده با تضمین، کلام خود را با ارجاع به منابع معتبر "تضمین" میکند، یعنی آن را معتبرتر و تأثیرگذارتر میسازد.
به عبارت سادهتر، اگر شاعری در بیت خود، مصراعی از شاعر دیگری را عیناً بیاورد، یا نویسندهای آیهای از قرآن را در متن خود جای دهد، از آرایه تضمین استفاده کرده است. معمولاً بخش تضمینشده داخل گیومه («») قرار میگیرد تا از متن اصلی متمایز شود. این آرایه با "تضمین المزدوج" (نوعی سجع) متفاوت است و بیشتر در حوزه معنوی ادبیات قرار میگیرد.
آرایه تضمین بر اساس نحوه ظاهر شدن و ذکر منبع، به دو نوع اصلی تقسیم میشود: تضمین آشکار و تضمین پنهان.
در این نوع، شاعر یا نویسنده نه تنها عین کلام را میآورد، بلکه نام گوینده یا شاعر اصلی را نیز به طور واضح ذکر میکند. این کار معمولاً برای تأکید بر اعتبار منبع انجام میشود و بیشتر در مواردی استفاده میشود که سخن اصلی کمتر شناختهشده است.
مثال: در شعر حافظ:چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت
شیوۀ «جنات تجری تحتها الانهار» داشتاینجا، حافظ آیه قرآن را تضمین کرده و نام منبع (قرآن) را به طور ضمنی با استفاده از گیومه نشان میدهد، اما در موارد آشکارتر، نام مستقیماً ذکر میشود.
در تضمین پنهان، عین کلام آورده میشود، اما نام گوینده یا منبع ذکر نمیشود. این نوع بیشتر در مواردی استفاده میشود که سخن اصلی بسیار مشهور است و مخاطب به راحتی آن را تشخیص میدهد.
مثال: بیت معروف نظامی گنجوی:بسمالله الرحمن الرحیم
هست کلید در گنج حکیممصرع اول عیناً از قرآن تضمین شده، اما بدون ذکر نام منبع (چون واضح است).
این تقسیمبندی کمک میکند تا تضمین متناسب با زمینه ادبی استفاده شود و از تکرار یا ابهام جلوگیری کند.
برای درک بهتر، چند مثال از شاعران بزرگ فارسی میآوریم:
از سعدی:سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی
عشق محمد بس است و آل محمداینجا، سعدی از حدیث مشهور پیامبر (ص) تضمین کرده است.
از حافظ:از جور تو حاشا که بگرداند روی
«من از آن روز که در بند توام آزادم»تضمین از بیت شاعر دیگری بدون ذکر نام (پنهان).
از فردوسی:ز دست بداندیشگان جان پاک
به یزدان پناه برد و داد دادگاهی تضمین از ضربالمثلها یا سخنان عامیانه.
این مثالها نشاندهنده تنوع کاربرد تضمین در شعر کلاسیک فارسی هستند.
| ویژگی | تضمین | تلمیح |
|---|---|---|
| نحوه استفاده | آوردن عین کلام (کل یا بخشی از آیه، حدیث، شعر یا سخن مشهور) | اشاره غیرمستقیم به داستان، آیه، حدیث، افسانه یا شخصیت بدون آوردن عین کلام |
| هدف اصلی | اثبات مستقیم ادعا، افزایش اعتبار، ایجاز و زیبایی کلام | ایجاد تصویر ذهنی، تداعی معانی و زیباییبخشی از طریق اشاره |
| مثال | آوردن عیناً «بسمالله الرحمن الرحیم» در شعر | گفتن «یوسف گمگشته بازآید به کنعان غم مخور» (اشاره به داستان یوسف بدون نقل مستقیم قرآن) |
| نیاز به دانش مخاطب | کمتر (چون کلام عیناً آورده میشود) | بیشتر (مخاطب باید داستان یا منبع را بشناسد) |
تفاوت تضمین و تلمیح
تضمین نه تنها در شعر، بلکه در نثر ادبی نیز کاربرد دارد. شاعران از آن برای:
افزایش اعتبار: با ارجاع به قرآن یا احادیث.
ایجاز: خلاصه کردن مفاهیم طولانی.
تنوع: جلوگیری از یکنواختی کلام.
نشان دادن دانش: اثبات آگاهی شاعر از ادبیات گذشته.
در ادبیات معاصر نیز، نویسندگان گاهی از تضمین برای نقد اجتماعی یا فرهنگی استفاده میکنند.
آرایه تضمین یکی از ابزارهای قدرتمند ادبیات فارسی است که با آوردن عین کلام از منابع معتبر، سخن را غنی و معتبر میسازد. انواع آشکار و پنهان آن، انعطافپذیری بالایی به نویسندگان میدهد، و تفاوت آن با تلمیح نشاندهنده عمق آرایههای ادبی است. مطالعه این آرایه نه تنها برای علاقهمندان به ادبیات، بلکه برای درک بهتر متون کلاسیک ضروری است.
گردآوری: بخش فرهنگ و هنر
در آیدت،
فایلهای
خود را به فروش بگذارید و یا
مقالاتتان
را منتشر کنید👋
پاسخ ها