این صحنه برای همه ما آشناست: صبح زود است، دیرتان شده، باید فوراً از خانه خارج شوید، اما… کلید نیست. جیبها را میگردید، روی میز را نگاه میکنید، کیفتان را زیر و رو میکنید و با گذشت هر ثانیه، ضربان قلبتان بالاتر میرود. در آن لحظه، احتمالاً به حافظه خود شک میکنید و با خود میگویید: «نکند دارم آلزایمر میگیرم؟» یا «چرا اینقدر حواسپرتم؟»
گم کردن اشیاء روزمره (بهویژه کلید، عینک و گوشی)، یکی از رایجترین خطاهای شناختی انسان است. تحقیقات نشان میدهد که انسانها به طور متوسط سالانه وقت قابلتوجهی را صرف جستجوی اشیاء گمشده میکنند. اما چرا مغز ما که قادر به حل پیچیدهترین مسائل ریاضی یا به یاد آوردن خاطرات کودکی است، در انجام وظیفه سادهای مثل «به یاد آوردن جای کلید» شکست میخورد؟
در این مقاله از مجله «چطور»، با نگاهی علمی به پشتصحنه حافظه سفر میکنیم تا بفهمیم چرا این اتفاق میافتد و چگونه میتوانیم با چند تکنیک ساده روانشناختی، برای همیشه از شر این جستجوهای اضطرابآور خلاص شویم.
بزرگترین تصور غلط درباره گم کردن اشیاء این است که فکر میکنیم مشکل از «حافظه» ماست. ما تصور میکنیم جای کلید را در مغز ذخیره کردهایم و حالا نمیتوانیم آن فایل را پیدا کنیم. اما علم عصبشناسی میگوید مشکل جای دیگری است.
مشکل در بازیابی نیست، بلکه در رمزگردانی (Encoding Failure) است.
حافظه انسان شبیه دوربین فیلمبرداری نیست که دکمه ضبط آن همیشه روشن باشد. برای اینکه یک خاطره (مثل مکان کلید) در مغز شکل بگیرد، نیاز به یک عنصر حیاتی دارد: توجه.
وقتی وارد خانه میشوید و کلید را روی جاکفشی پرت میکنید، به احتمال زیاد ذهنتان جای دیگری است:
چون در لحظهی گذاشتن کلید، «توجه» شما روی عمل فیزیکی دستتان نبوده، مغز اصلا این رویداد را ثبت نکرده است. هیچ خاطرهای شکل نگرفته که بخواهید بعداً آن را به یاد بیاورید. شما جای کلید را فراموش نکردهاید؛ شما هرگز جای آن را به خاطر نسپرده بودید!
دلیل دومی که باعث گم کردن کلید میشود، کارکرد بهینهی مغز است. مغز ما برای صرفهجویی در انرژی، کارهای تکراری و روتین را به بخش «عقدههای قاعدهای» میسپارد. این بخش مسئول عادتهاست و بدون نیاز به آگاهی هوشیارانه کار میکند.
گذاشتن کلید، قفل کردن در یا رانندگی تا خانه، کارهایی هستند که آنقدر تکرار شدهاند که به صورت خودکار انجام میشوند. وقتی کاری توسط «عقدههای قاعدهای» انجام شود، در بخش «هیپوکامپ» (که مسئول حافظه صریح و آگاهانه است) ثبت نمیشود. به همین دلیل است که گاهی شک میکنید: «آیا در را قفل کردم؟» شما قفل کردهاید، اما چون روی حالت خلبان خودکار بودهاید، هیچ فایل خاطرهای برای بازبینی ندارید.
زندگی مدرن دشمن حافظه کوتاهمدت است. هورمون کورتیزول (هورمون استرس) تأثیر مستقیمی بر عملکرد هیپوکامپ دارد و فرآیند ثبت اطلاعات را مختل میکند.
وقتی شما «چند-وظیفهای» (مولتی تسک) عمل میکنید (مثلاً همزمان با تلفن حرف میزنید، کفش در میآورید و به اخبار گوش میدهید)، منابع توجه مغز تقسیم میشوند. در این وضعیت، مغز اطلاعاتی را که «کماهمیت» تشخیص دهد (مثل مکان اشیاء) فیلتر میکند تا بتواند روی کار اصلی (مکالمه تلفنی) تمرکز کند. نتیجه؟ گم کردن کلید.
زیگموند فروید در کتاب «آسیبشناسی روانی زندگی روزمره» دیدگاه جذاب و متفاوتی در این باره دارد. او معتقد بود هیچ رفتاری، حتی گم کردن اشیاء، کاملاً تصادفی نیست.
از نظر روانکاوی، گم کردن کلید میتواند کنشپریشی (Parapraxis) باشد که نشاندهنده یک میل سرکوبشده است:
البته، همانطور که فروید اقرار میکند؛ گاهی هم گم کردن کلید، فقط نشانه خستگی است و نباید همیشه دنبال معنای پنهان گشت!
بسیاری نگرانند که گم کردن اشياء نشانه آلزایمر باشد. جدول زیر به شما کمک میکند تفاوت فراموشی عادی و نگرانکننده را تشخیص دهید:
| ویژگی | فراموشی عادی (حواسپرتی) | فراموشی نگرانکننده |
|---|---|---|
| نوع فراموشی | جای کلید یا عینک را فراموش میکنید. | فراموش میکنید کلید اصلاً «برای چه کاری» استفاده میشود. |
| توانایی یادآوری | با تمرکز یا دیدن نشانه، یادتان میآید. | اطلاعات کاملاً پاک شده و با نشانه هم برنمیگردد. |
| مسیریابی | گاهی آدرس جای جدید را گم میکنید. | در محله خودتان یا مسیرهای همیشگی گم میشوید. |
| زمان وقوع | هنگام خستگی، استرس یا مشغله | در هر شرایطی، حتی در آرامش |
حالا که فهمیدیم مشکل از «عدم توجه» است، راهکارها نیز بر «افزایش توجه» و «ایجاد سیستم» استوار هستند.
مغز عاشق نظم فضایی است. یک نقطه مشخص (یک کاسه زیبا، یک قلاب دیواری یا یک طاقچه) را فقط برای کلید در نظر بگیرید.
این تکنیک توسط راهبران قطار در ژاپن برای جلوگیری از خطا استفاده میشود. وقتی کلید را میگذارید، به آن اشاره کنید و بلند بگویید: «من کلید را روی میز گذاشتم.»
اگر مشغله ذهنی شما آنقدر زیاد است که راهکارهای رفتاری جواب نمیدهد، از تکنولوژی کمک بگیرید. استفاده از تگهای ردیاب (مانند AirTag یا Tile) که به کلید وصل میشوند و با گوشی زنگ میخورند، استرس گم کردن کلید را برای همیشه از بین میبرد.
اگر احساس میکنید ذهنتان شلوغ است و این فراموشیها کلافهتان کرده، کتابهای زیر میتوانند نجاتبخش باشند:
گم کردن کلید، نشانه ضعف هوش یا پیری زودرس نیست؛ بلکه هزینه زندگی در دنیای پرسرعت و شلوغ امروز است. این اتفاق، یک هشدار کوچک از سمت مغز است که میگوید: «لطفاً کمی آهستهتر! من نیاز دارم که در لحظه حال باشی.»
با ایجاد سیستمهای ساده (مثل جای ثابت) و تمرین حضور ذهن (مثل بلند گفتن)، میتوانید انرژی ذهنی خود را برای کارهایی مهمتر از گشتن زیر مبلها ذخیره کنید!
اگر این مقاله از «چطور» به شما کمک کرد تا با خودتان مهربانتر باشید و کمتر دنبال اشیاء روزمره بگردید، آن را با دوستان حواسپرت خود به اشتراک بگذارید. شما چه ترفندی برای پیدا کردن اشیاء گمشده دارید؟ در بخش نظرات، برایمان بنویسید.
بله، قطعاً. استرس باعث ترشح کورتیزول میشود که عملکرد بخشهایی از مغز که مسئول تمرکز و حافظه هستند را مختل میکند. وقتی مضطرب هستید، مغزتان در حالت بقاست و به جزئیاتی مثل جای کلید اهمیت نمیدهد.
این پدیده کوری بیتوجهی نام دارد. وقتی با استرس و عجله دنبال چیزی میگردید، مغزتان آنقدر روی ایده کلید تمرکز دارد که تصویر واقعی کلید را که در زاویه دیدتان است، پردازش نمیکند. آرامش و اسکن کردن آهسته محیط، بهترین راهحل است.
خیر، تحقیقات تفاوت معناداری بین دو جنس نشان نمیدهد. اما از آنجا که زنان معمولاً مدیریت چند کار همزمان را بیشتر بر عهده دارند، ممکن است فشار شناختی بیشتری را تحمل کنند که زمینهساز خطای توجه میشود.
در آیدت،
فایلهای
خود را به فروش بگذارید و یا
مقالاتتان
را منتشر کنید👋
پاسخ ها